تبلیغات
جنگ نرم - فرار نخبگان (ریشه ها، راه های پیشگیری)

بازدید : مرتبه
تاریخ : پنجشنبه 5 آبان 1390

فرار نخبگان (ریشه ها، راه های پیشگیری)

نویسنده:طیبه چراغی

حرف اول

یکی از موضوعاتی که در سال های اخیر، در بسیاری از کشورهای کمتر توسعه یافته و یا حتی در کشوهای پیشرفته، بحث های زیادی را برانگیخته است، پدیده ی فرار مغزهاست.
اصطلاح فرار مغزها معادل Brain Drain در زبان انگلیسی است. Brain به معنای مغز، متفکر و مغز متفکر است و برای کلمه Drain نیز معانی چندی از جمله: خشکاندن، خالی کردن، به تحلیل بردن و زهکشی کردن، آورده شده است. بنابراین، همان طورکه عمل زهکشی ، باعث بیرون رفتن آب های اضافی یک منطقه می شود، پدیده ی فرار مغزها نیز باعث بیرون رفتن مغزها یا متفکرانی از یک سرزمین، می شود که آن سرزمین، به وجود آنها نیازمند است.
نقش نیروهای انسانی، در زمینه های مختلف فعالیت اجتماعی، اعم از اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و نظامی، از دیرباز تأثیر بسزایی در رشد و شکوفایی و بقای جوامع داشته است. هر چند با صنعتی شدن جوامع و ظهور پدیده ی ماشینیزم در زندگی بشر، بهره گیری از نیروی یدی انسان ها کاسته شد، اما نقش نیروی تفکر و اندیشه، خلاقیت و نوآوری، بویژه تخصص در رشته های علمی در عصر حاضر، نه تنها رنگ نباخت، بلکه از اهمیت زیادی نیز برخوردار شد.
در چنین وضعی، کشورهایی که از لحاظ فناوری و صنعت، از دیگران پیشی گرفتند، برای حفظ برتری خود نسبت به دیگران، نه تنها از نیروهای متخصص و خلاق ملی در جهت پیشبرد اهداف خود استفاده کردند، بلکه به دلیل پیشرفت در زمینه ی صنایع و علوم مختلف، به نیروهای متخصص، نیاز چند برابر پیدا کردند؛ از این رو ، پذیرای نیروهای تحصیل کرده و متخصص از دیگر کشورها شدند.
ادبیات مربوط به فرار مغزها از زمان پایان جنگ جهانی دوم (بویژه از دهه ی 1960 میلادی) شکل گرفت؛ یعنی زمانی که کشورهای اروپایی اقدام به بازسازی ویرانه های به جا مانده از جنگ کردند و مدتی بعد، چرخه ی صنعت در این کشورها شروع به کار کرد. این فرآیند، نیاز به افراد متخصص و کارآمد داشت. در نتیجه خیل عظیمی از متخصصان، مهندسان و سایر افرادی که از آنها به عنوان مغزها یاد می شود، کشورهای در حال توسعه ی خود را به مقصد کشورهای پیشرفته تر ترک کردند.

تأثیر فرار مغزها بر کشورهای مبدأ و مقصد

سرمایه های انسانی منابع طبیعی هر دو در رشد اقتصادی جامعه، اثرات تعیین کننده ای دارند. تحقیقات تجربی نشان داده اند که سرمایه گذاری در منابع انسانی بیش از سرمایه گذاری در منابع طبیعی، به رشد اقتصادی کمک می کند. امروزه نقش بنیادین و اصلی منابع نیروی انسانی در توسعه ی کشورها امری بدیهی و روشن است و به جرئت می توان گفت که ویژگی چشم گیر و بارز کشورهای پیشرفته، وجود نیروی انسانی کارآ و متخصص است.
بنا براین، حرکت نیروهای ماهر و غنی انسانی، تأثیرات روشنی را بر کشورهای فرستنده و کشورهای گیرنده خواهد گذاشت .
مهم ترین اثری که پدیده ی فرار نخبگان بر کشورهای مبدأ می گذارد، اتلاف هزینه هایی است که صرف تعلیم و تربیت نیروهای ماهر و تحصیل کرده شده است.
از آن جایی که آموزش و پرورش، یک کالای عمومی به حساب میآید و منافع مثبت مشخصی را برای جامعه دارد، در نتیجه ی فرار مغزها، صدمات مالی قابل توجهی حادث می شود. بنابراین، کشورهای مقصد، از دانش و تخصص نخبگان مهاجر سراسر جهان به صورت رایگان، بهره برداری می کنند.
همچنین بسیاری از نخبگان با فرار خود، باعث خروج خانواده ی خود و مقدار قابل توجهی از سرمایه ی ملی کشور می شوند که این سرمایه، برای ارتقای رشد اقتصادی یک کشور لازم است. این در حالی است که بعضی از مهاجرت ها باعث سودرسانی به کشورهای مهاجرفرست می شوند.

دلایل فرار مغزها

آنچه که باعث ترک وطن و اقامت در کشورهای دیگر می شود، معمولا به دو گروه عوامل مربوط می شود: عوامل دافعه و عوامل جاذبه، که این عوامل، با ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و تخصصی ارتباط دارند. مهم ترین مواردی که می توان در دسته ی مربوط به دافعه جای داد، عبارت اند از: افزایش فاصله طبقاتی، محدودیت آزادی، فرهنگ کاری ناکارآمد، کمبود امکانات تحقیقاتی و پایین بودن استانداردهای پژوهشی، عدم تعادل در درآمد و هزینه، بی عدالتی، بی قانونی و پارتی بازی .
در مقابل علل رانشی، مواردی وجود دارد که باعث جذب نخبگان در کشور دیگری می گردد. این عوامل کششی عبارت اند از : فرصت ادامه ی تحصیل، رفاه اجتماعی، تعادل هزینه و درآمد، سیستم آموزشی کارآمد، رفاه اقتصادی، آزادی سیاسی و اجتماعی، وجود فرصت های شغلی و امنیت شغلی.
در یک تقسیم بندی دیگر می توان علل فرار مغزها را در موارد زیر گنجانید:
1. عدم تطبیق دانش ها و مهارت های متخصصان با نیازهای جاری جامعه: در کشورهای جهان سوم معمولا رشته های دانشگاهی، بدون ارتباط منطقی با نیازهای اقتصادی و اجتماعی آنها ایجاد می شوند و گزینش و جذب دانشجو در این کشورها از یک برنامه ریزی دقیق و حساب شده ای پیروی نمی کند که این امر، با ازدیاد متخصص در رشته هایی خاص، باعث اشباع جامعه از تخصص آنان می شود، در نتیجه، نوعی نابرابری بین میزان معلومات برخی از متخصصان و نیازهای کشورشان به این معلومات به وجود میآید که سرانجام به بی کاری این متخصصان می انجامد.
2. عدم تخصیص بودجه و امکانات آموزشی و تحقیقی: در کشورهای جهان سوم، به علت شتابی که معمولا در کم کردن فاصله ی خود با کشورها ی توسعه یافته در زمینه های گوناگون از خود نشان می دهند، باعث می شود تا بیشتر به طرح ها و برنامه های مقطعی و زودثمر روی آورند تا بتوانند حیات سیاسی و ملی خود را حفظ نمایند. از این رو، ممکن است به بخش هایی همچون آموزش و تحقیق که هزینه بر و طولانی مدت است، اهمیت چندانی ندهند.
در چنین شرایطی ، افراد با استعداد و خلاق این سرزمین ها، وقتی آن شرایط را برای کار و تحقیق خود کافی نمی یابند، به سوی مناطقی که چنین امکاناتی را دارند، حرکت می کنند. سرگذشت پروفسور عبدالسلام (فیزیکدان مسلمان و مشهور پاکستانی) که به خاطر عدم وجود امکانات لازم، سرانجام راهی غرب شد، یکی از این نمونه هاست. وی که برنده ی جایزه ی نوبل در رشته ی فیزک در سال 1979 بود پس از تکمیل تحصیلات خود به پاکستان بازگشت، اما از آن رو که امکانات تحقیق را در آن جا بسیار ناچیز یافت، مجددا به غرب رفت و برای کمک به پیشرفت دانش و تکنولوژی در جهان سوم، «آکادمی علوم جهان سوم» را در رم «ایتالیا» تأسیس نمود.
3. عدم وجود برنامه ی کلی و مبتنی بر ضوابط خاص: در کشورهای کمتر توسعه یافته، اکثرا چارچوب برنامه های توسعه برای پیشبرد اهداف اقتصادی و اجتماعی مشخص نیست و در حال تغییر و تبدیل است. در چنین بستر اجتماعی نامناسبی، بسیاری از مواقع، فارغ التحصیلان و متخصصان این گونه کشورها جایگاه واقعی خود را نمی یابند. از سوی دیگر، به کار گماردن و اعطای مسئولیت های علمی و اجتماعی به افراد، ممکن است تحت ضابطه ای خاص صورت نپذیرد که در نتیجه ی فاصله ایجاد شده بین اندوخته های علمی این گونه متخصصان و کاربرد آن در جامعه، منجر به خروج آنها از کشور می شود.

مکانیسم های پیشگیری از فرار نخبگان

با توجه به اهمیتی که نخبگان و متخصصان در توسعه و پیشرفت کشور دارند، کشورهای در حال توسعه در صدد اتخاذ تدابیری هستند تا از فرار نخبگان جلوگیری کنند یا لااقل آن را کاهش دهند.

الف. شناخت صحیح مسئله

1. انجام دادن پژوهش های میدانی در داخل و خارج از کشور از علل مهاجرت نخبگان و موانع بازگشت آنها؛
2. بررسی تجارت کشورهای موفق در برخورد با پدیده ی فرار مغزها؛
3. انعکاس نتایج تحقیقات و تجارب به مسئولان و تصمیم گیران و عموم مردم در جهت اصلاح نگرش به پدیده ی فرار مغزها.

ب . جمع آوری اطلاعات

1. جمع آوری مجموعه های آماری از محققان و متخصصان خارج از کشور و بررسی علل و دسته بندی آنها.
2. فعال نمودن نمایندگی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خارج از کشور، برای ایجاد ارتباط با نخبگان خارج از کشور و بررسی شرایط مساعد بازگشت آنها؛
3. معرفی نخبگان مقیم خارج از کشور به مراکز علمی و پژوهشی داخل کشور جهت توسعه ی ارتباطات.

ج. تشکیلات تخصصی و صنفی

1. تشکیلات انجمن های علمی تخصصی در داخل کشور و عضویت نخبگان مقیم خارج از کشور در آنها و دعوت از آنها برای سخنرانی؛
2. توسعه ی ارتباط تشکیلات تخصصی و صنفی نخبگان با انجمن های صنعتی و کاربردی ، به منظور حمایت سرمایه گذاران از دانشمندان.
د. ایجاد مراکز تحقیقات مجهز با مدیریت حرفه ای و مناسب برای جلب نخبگان از جمله شهرک های تحقیقاتی و...
ه. ارتقای سطح دستمزدها و یکسان سازی درآمد صاحبان مدارج علمی بالا از طریق نظام هماهنگ حقوق، در بین متخصصان و دانشمندان.
و. ایجاد انگیزه ی بیشتر برای تشویق به ادامه ی کار و تحصیل در کشور.
منابع
1. نخبگان و جامعه، تامس برتون باتامور، تهران: دانشگاه تهران، 1369.
2. www.farhangetowsee.com (فرهنگ توسعه).
3. مجله ی اقتصادی، ش 7، پانزدهم مهر 1368، ص 44: «علل و انگیزه های فرار مغزها از کشورهای جهان سوم و راه های جلوگیری از آن ».
4. صف، ش 39: «فرار مغزها از جهان سوم، چرا؟» ، علی محمد گودرزی.
5. کار و جامعه، ش 43، اردی بهشت 1381، ص 20 - 27.
برگرفته از مقاله حدیث زندگی 27




 



ارسال توسط اکبر فانی


آرشیو مطالب
نظر سنجی
کدام گزینه سلاح اساسی در جنگ نرم برای دشمن به شمار می رود ؟





صفحات جانبی
پیوند های روزانه
لینک های ویژه

قالب وبلاگ

گالری عکس بازیگران سینما

کتابخانه الکترونیکی

قالب وبلاگ

گرافیک کامپیوتری opengl